ตรวจเชื้อดื้อยาเอชไอวีคือการอ่านสารพันธุกรรมของไวรัสในเลือด เพื่อหาการเปลี่ยนแปลงที่ทำให้ยาต้านบางตัวได้ผลน้อยลง แนวทางการตรวจวินิจฉัยและการตรวจติดตามการรักษาของไทย ปี 2568 ใช้การตรวจนี้หลังเริ่มรักษาแล้ว เมื่อแพทย์ประเมินหรือสงสัยว่าเชื้อดื้อยา และให้เจาะเลือดขณะยังกินยาสูตรนั้นอยู่อย่างสม่ำเสมอ หรือทันทีหลังหยุดยาไม่เกิน 4 สัปดาห์ เพราะถ้าหยุดยานานกว่านั้น ไวรัสสายพันธุ์ดั้งเดิมอาจบดบังสายพันธุ์ที่ดื้อยา ผลตรวจใช้ประกอบการตัดสินใจของแพทย์เรื่องสูตรยา

ตรวจเชื้อดื้อยาเอชไอวีอ่านอะไรในเลือด

องค์การอนามัยโลก (WHO) อธิบายว่าเชื้อเอชไอวีดื้อยาเกิดจากการเปลี่ยนแปลงในโครงสร้างทางพันธุกรรมของไวรัส ซึ่งทำให้ยาหยุดการเพิ่มจำนวนของไวรัสได้น้อยลง และเขียนว่ายาต้านทุกตัว รวมถึงยากลุ่มใหม่ เสี่ยงที่จะได้ผลลดลงบางส่วนหรือทั้งหมดเมื่อเกิดเชื้อดื้อยา แนวทางการตรวจปี 2568 อธิบายว่าการตรวจปริมาณไวรัสวัดปริมาณสารพันธุกรรมของไวรัสในเลือด ส่วนการตรวจเชื้อดื้อยาอ่านลำดับรหัสพันธุกรรมของยีนที่เป็นเป้าหมายของยาต้าน เพื่อหาการเปลี่ยนแปลงที่สัมพันธ์กับการดื้อยา

แนวทางการตรวจปี 2568 ให้ใช้ตัวอย่างเลือดเดียวกับที่ส่งตรวจปริมาณไวรัสซึ่งเก็บแช่แข็งสำรองไว้ ถ้าใช้ไม่ได้จึงเจาะเลือดใหม่ และปริมาณไวรัสในตัวอย่างต้องมากพอ ถ้าน้อยเกินไปจะตรวจไม่ได้ อ่านเรื่องการตรวจปริมาณไวรัสได้ที่ ตรวจ CD4 และ Viral Load คืออะไร? คู่มือครบสำหรับคนที่กำลังรักษา HIV

แพทย์ส่งตรวจเชื้อดื้อยาในกรณีไหน

แนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 เขียนว่าการรักษาล้มเหลวมักเกิดจากการกินยาไม่สม่ำเสมอ และผลข้างเคียงหรือการแพ้ยา ส่วนการได้รับเชื้อดื้อยาตั้งแต่แรกยังพบน้อย แนวทางให้วินิจฉัยการล้มเหลวให้เร็ว เพื่อไม่ให้เชื้อดื้อยาสะสมจนดื้อต่อยาตัวอื่นด้วย

ลำดับในแผนภูมิของแนวทางการตรวจปี 2568 คือ ถ้าปริมาณไวรัสไม่สูง ให้รักษาและติดตามต่อ ถ้าปริมาณไวรัสสูง ให้ทบทวนประวัติการกินยาก่อน ถ้ากินยาไม่สม่ำเสมอ ให้ช่วยเรื่องการกินยาแล้วตรวจปริมาณไวรัสซ้ำ ถ้ากินยาสม่ำเสมอแล้วไวรัสยังสูง จึงส่งตรวจเชื้อดื้อยา

อีกกรณีคือคนที่ผลเลือดเปลี่ยนเป็นบวกระหว่างใช้เพร็พ แนวทางการจัดบริการเพร็พของไทย ปี 2568 ให้ตรวจยืนยันและเริ่มยาต้านโดยเร็ว ภายในวันเดียวกับที่ทราบผลยืนยัน และให้พิจารณาตรวจเชื้อดื้อยาเมื่อผลเปลี่ยนระหว่างใช้เพร็พชนิดฉีดบางชนิด

แนวทางเพร็พปี 2568 ตอบไว้ในคำถามพบบ่อยว่า การใช้เพร็พในคนที่ผลเลือดเป็นลบไม่ได้ก่อให้เกิดเชื้อดื้อยา ยกเว้นใช้เพร็พในคนที่มีเอชไอวีอยู่ในร่างกายแล้ว ซึ่งทำให้เกิดเชื้อดื้อยาได้ หน้าข้อเท็จจริงเรื่องเชื้อดื้อยาของ WHO เขียนว่า การติดเชื้อระหว่างใช้เพร็พพบไม่บ่อย แต่ในคนที่ได้รับเชื้อแม้ใช้เพร็พ การเกิดเชื้อดื้อยาพบได้บ่อย และอาจทำให้ทางเลือกของยาที่ใช้รักษาน้อยลง

ภาพประกอบ: ตรวจเชื้อดื้อยาเอชไอวี ใช้เมื่อไร ทำไมเจาะตอนยังกินยา (2/3)
Quicky

ก่อนเริ่มรักษา แนวทางให้ตรวจเชื้อดื้อยาไหม

ในหัวข้อการติดเชื้อระยะแรก แนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 เขียนไว้ตอนพิมพ์ว่ายังไม่แนะนำให้ตรวจหาการดื้อยา เพราะอัตราการแพร่เชื้อดื้อยาในไทยยังต่ำกว่าร้อยละ 10 ยกเว้นมีข้อสงสัยหรือข้อบ่งชี้ แนวทางไม่ได้บอกว่าตัวเลขนี้นับจากคนกลุ่มใด

ส่วนตารางการตรวจทางห้องปฏิบัติการของเล่มเดียวกัน ให้ตรวจเชื้อดื้อยาตั้งแต่ทราบว่าติดเชื้อครั้งแรก ในกรณีที่สงสัยว่าคู่มีประวัติเชื้อดื้อยา และในผู้ที่ได้เพร็พ ผู้เขียนแนะนำให้บอกแพทย์ตั้งแต่ครั้งแรกถ้ารู้ว่าคู่เคยมีผลเชื้อดื้อยา หรือคุณเคยใช้เพร็พ แพทย์เป็นผู้ตัดสินว่าจะส่งตรวจหรือไม่

ทำไมต้องเจาะเลือดตอนยังกินยาอยู่

ตารางการส่งตรวจของแนวทางการตรวจปี 2568 เขียนว่า ถ้าหยุดยาเกิน 4 สัปดาห์หรือกินยาไม่สม่ำเสมอ ไวรัสที่เพิ่มจำนวนได้ดีมักเป็นสายพันธุ์ดั้งเดิม ซึ่งอาจบดบังสายพันธุ์ที่ดื้อยาจนตรวจไม่เจอ ตารางแบบเดียวกันในแนวทางฉบับปี 2564/2565 เขียนว่าถ้าหยุดยาเกิน 4 สัปดาห์ไม่ควรส่งตรวจ เพราะมีแนวโน้มจะไม่พบเชื้อดื้อยา ปัจจัยที่กระทบการแปลผลมีสามข้อ คือปริมาณไวรัสในตัวอย่าง ประวัติการกินยาและความสม่ำเสมอ และระยะเวลาที่หยุดยา

ผู้เขียนแนะนำว่าอย่าหยุดยาต้านเองเพื่อรอตรวจ ถ้าหยุดยาไปแล้ว ให้ติดต่อแพทย์โดยเร็วและบอกว่าหยุดไปนานเท่าไร และถ้าย้ายสถานพยาบาล ให้เตรียมประวัติสูตรยาเดิมและผลตรวจเชื้อดื้อยาครั้งก่อน เพราะแนวทางฉบับปี 2564/2565 ให้ทบทวนข้อมูลเหล่านี้ก่อนเปลี่ยนสูตรยาในคนที่กดไวรัสได้แล้ว

Love2Test

ผลรายงานแบบไหน และแนวทางให้ทำอะไรต่อ

แนวทางการตรวจปี 2568 เขียนว่าผลรายงานเป็นระดับ ตั้งแต่ไวต่อยาไปจนถึงดื้อยาระดับสูง ตามฐานข้อมูลที่ปรับปรุงทุกปี แนวทางฉบับปี 2564/2565 ให้หน่วยที่ตรวจมีระบบแจ้งผลกลับไปยังผู้รับผิดชอบโดยเร็วเมื่อพบการกลายพันธุ์ที่มีผลต่อการดื้อยา แพทย์เป็นผู้อ่านผลร่วมกับประวัติการรักษา

เมื่อผลรายงานว่าดื้อยา แผนภูมิของแนวทางฉบับปี 2564/2565 ให้เปลี่ยนสูตรยาตามผลตรวจ แล้วตรวจปริมาณไวรัสซ้ำหลังเปลี่ยน การเลือกหรือเปลี่ยนยาเป็นการตัดสินใจของแพทย์ อย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาต้านเอชไอวีเอง

คำถามที่พบบ่อย

ยังไม่รู้สถานะเอชไอวี ขอตรวจเชื้อดื้อยาได้ไหม

การตรวจนี้ไม่ได้บอกว่าติดเชื้อหรือไม่ แนวทางการตรวจของไทย ปี 2568 วางไว้สำหรับคนที่รักษาแล้วและแพทย์สงสัยว่าเชื้อดื้อยา การตรวจหาว่าติดเชื้อหรือไม่เป็นการตรวจอีกชุดหนึ่ง อ่านได้ที่ การตรวจวินิจฉัยเอชไอวี มีกี่รูปแบบ?

ภาพประกอบ: ตรวจเชื้อดื้อยาเอชไอวี ใช้เมื่อไร ทำไมเจาะตอนยังกินยา (3/3)

ผลไม่พบเชื้อดื้อยา แต่ไวรัสยังสูง ควรคุยอะไรกับแพทย์

แนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 เขียนว่า ถ้าไม่พบการกลายพันธุ์ที่มีผลต่อการดื้อยา หน่วยที่ตรวจควรแจ้งให้ผู้ดูแลรักษาตรวจสอบความสม่ำเสมอในการกินยาอีกครั้ง ผู้เขียนแนะนำให้เล่าตามจริงว่าพลาดยาบ่อยแค่ไหนและเพราะอะไร

ก่อนเริ่มยาต้าน ควรเล่าประวัติอะไรให้แพทย์ฟัง

ตารางซักประวัติก่อนเริ่มยาต้านของแนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 ให้ถามเพิ่มเมื่อสงสัยว่าเคยมีเชื้อดื้อยา เช่น ยาต้านที่เคยใช้ ยาป้องกันการถ่ายทอดเชื้อจากแม่สู่ลูกที่เคยได้ ประวัติหรือผลตรวจเชื้อดื้อยา ความสม่ำเสมอในการกินยา และข้อมูลของคู่ เช่น สูตรยาที่คู่ได้รับและการดื้อยา ผู้เขียนแนะนำให้เตรียมข้อมูลเหล่านี้ไปเท่าที่รู้

ผลบอกว่าดื้อยา แปลว่ารักษาไม่ได้แล้วไหม

ไม่ใช่ แนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 ใช้ผลตรวจนี้เลือกสูตรยาใหม่ และให้ตรวจปริมาณไวรัสซ้ำหลังเปลี่ยนยา WHO เขียนว่าการเปลี่ยนสูตรยาอย่างรวดเร็วเมื่อยืนยันว่ารักษาล้มเหลว เป็นวิธีหนึ่งที่ช่วยหยุดการดื้อยา และเมื่อกดไวรัสได้และรักษาระดับไว้ เชื้อดื้อยาก็เกิดขึ้นได้น้อยลง

ผลเลือดเปลี่ยนเป็นบวกระหว่างใช้เพร็พ ควรบอกผู้ให้บริการอะไร

บอกผู้ให้บริการว่าเคยหรือกำลังใช้เพร็พชนิดไหน แนวทางการจัดบริการเพร็พของไทย ปี 2568 ให้ตรวจยืนยันและเริ่มยาต้านโดยเร็ว ภายในวันเดียวกับที่ทราบผลยืนยัน ส่วนจะตรวจเชื้อดื้อยาด้วยหรือไม่และใช้สูตรยาใด เป็นการตัดสินใจของแพทย์

Buddy Chat — Love2Test

สรุป

  • ตรวจเชื้อดื้อยาเอชไอวีอ่านสารพันธุกรรมของไวรัส ใช้ประกอบการตัดสินใจของแพทย์เรื่องสูตรยา ตามแนวทางการตรวจของไทย ปี 2568
  • ตรวจหลังเริ่มรักษาเมื่อแพทย์สงสัยว่าดื้อยา หลังทบทวนและช่วยเรื่องการกินยาแล้ว ส่วนคนที่ผลเปลี่ยนเป็นบวกระหว่างใช้เพร็พ แนวทางเพร็พปี 2568 ให้เริ่มยาต้านโดยเร็ว และพิจารณาตรวจเชื้อดื้อยาในบางกรณี
  • แนวทางการรักษาเอชไอวีของไทย ฉบับปี 2564/2565 ยังไม่แนะนำให้ตรวจในช่วงติดเชื้อระยะแรก ยกเว้นมีข้อสงสัยหรือข้อบ่งชี้ ส่วนตารางการตรวจของเล่มเดียวกันให้ตรวจตั้งแต่ทราบว่าติดเชื้อ เมื่อสงสัยว่าคู่มีประวัติเชื้อดื้อยา และในผู้ที่ได้เพร็พ
  • แนวทางให้เจาะเลือดขณะยังกินยา หรือทันทีหลังหยุดไม่เกิน 4 สัปดาห์ ผู้เขียนแนะนำอย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาต้านเอง

อ่านต่อเรื่องเวลาที่ควรตรวจและการเลือกชนิดการตรวจเอชไอวีได้ที่มูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation) หน้า ตรวจ HIV เมื่อไหร่ดี และควรเลือกการตรวจแบบไหน?

หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ

แหล่งอ้างอิง